Quyền không bị trục xuất: quyền âm thầm nhưng lớn nhất

Trong tất cả những quyền mà tư cách công dân mang lại, quyền không bị trục xuất là quyền ít được nhắc nhất nhưng thay đổi nhiều nhất về mặt tâm lý và về mặt lập kế hoạch đời sống.

Nó là hệ quả trực tiếp của điều đã nói từ bài đầu: tư cách công dân đi theo người, nên nó không mất đi vì hoàn cảnh cư trú.

Điều gì mới có

Thường trú nhân có thể mất tư cách theo ba con đường: tự từ bỏ, bị coi là đã từ bỏ, hoặc bị chấm dứt vì một căn cứ khác.

Với công dân, hai con đường đầu không tồn tại theo cùng cách, và con đường thứ ba gần như đóng lại.

Nghĩa là mọi kế hoạch đời sống — mua nhà, chuyển nghề, đi học lại, chăm người thân ở nước ngoài — không còn phải cân với câu hỏi việc này có ảnh hưởng tới tư cách không.

Với người đã sống nhiều năm với câu hỏi ấy ở phía sau mọi quyết định, đây là thay đổi lớn hơn bất kỳ quyền cụ thể nào.

Giới hạn của nó

Cần nói rõ để không hiểu thành tuyệt đối: tư cách công dân có thể bị đặt vấn đề trong những trường hợp rất hẹp.

Về nguyên tắc, chúng gắn với việc tư cách ấy được trao trên cơ sở không đúng sự thật ngay từ đầu.

Nghĩa là nền tảng của sự ổn định này chính là tính trung thực của hồ sơ đã nộp — điều mà chuyên mục trước đã nhấn mạnh.

Ngoài nhóm hẹp ấy, tư cách công dân là tư cách bền vững nhất trong cả hệ thống.

Nghĩa vụ đối xứng

Sự ổn định ấy đi kèm nghĩa vụ trung thành được nêu trong lời tuyên thệ.

Và nó đi kèm việc tư cách này không thể được dùng như một lựa chọn tạm: từ bỏ nó có thủ tục riêng và có hệ quả riêng.

Nghĩa là tính bền vững hoạt động theo cả hai chiều — dễ giữ, nhưng cũng không dễ buông.

Đây là chủ đề của chuyên mục cuối trên trang này.

Nó theo mình đi đâu

Đi khắp nơi, và đây là nơi sự khác biệt với thường trú hiện ra rõ nhất.

Một công dân sống ở nước ngoài mười năm rồi quay lại vẫn có quyền vào lãnh thổ, không cần giải thích gì về trung tâm đời sống của mình.

Không có cơ chế nào tương đương với việc "bị coi là đã từ bỏ" áp cho tư cách này.

Nhưng như đã nói nhiều lần, các nghĩa vụ cũng đi theo cùng — đặc biệt là nghĩa vụ khai thuế.

Điều thay đổi mà ít người nói ra

Ngoài những hệ quả pháp lý, quyền này có một tác động khó đo nhưng được nhiều người mô tả giống nhau.

Trong nhiều năm trước đó, một phần chú ý luôn dành cho việc giữ tư cách: đếm ngày, giữ giấy tờ, cân nhắc mỗi chuyến đi, lo mỗi lần qua cửa khẩu.

Phần chú ý ấy không lớn ở từng thời điểm nhưng nó thường trực, và nó chỉ hiện ra khi biến mất.

Nhiều người nói rằng thứ họ cảm nhận rõ nhất sau buổi lễ không phải một quyền cụ thể nào mà là việc không còn phải nghĩ về chuyện đó nữa.

Đây không phải điều tra cứu được ở nguồn nào, nhưng nó là một phần thật của những gì tư cách này mang lại — và với nhiều gia đình, nó cân bằng lại phần nghĩa vụ mà các chuyên mục sau sẽ nói tới.

Hệ quả với gia đình nhiều tư cách

Trong nhiều gia đình Việt, các thành viên không cùng một tư cách: có người đã là công dân, có người còn thường trú, có người đang chờ hồ sơ.

Nghĩa là cùng một kế hoạch — chẳng hạn về nước dài ngày để chăm người thân — có hệ quả rất khác nhau với từng người trong nhà.

Đây là điều dễ bị bỏ sót khi cả nhà cùng bàn một chuyến đi.

Nguyên tắc thực tế: kiểm tư cách của từng người trước mỗi kế hoạch dài ngày, chứ không giả định cả nhà giống nhau.

Điều không đổi

Nghĩa vụ tuân thủ pháp luật không đổi, và hậu quả của việc vi phạm vẫn tồn tại như với mọi người.

Sự ổn định về tư cách di trú không phải sự miễn trừ trước pháp luật.

Và mọi hồ sơ đã có vẫn nằm trong hệ thống như cũ.

Các trường hợp hiếm mà tư cách công dân bị đặt vấn đề, cùng thủ tục liên quan, đều do cơ quan có thẩm quyền quy định — và bất kỳ ai nhận được thông báo nào về chủ đề này cần tìm luật sư ngay thay vì tự trả lời.